Drie opaverhalen
Als ruim vijftien jaar intensief onderzoek van historische bronnen iets duidelijk gemaakt heeft is dat studie van het verleden nauwelijks een wetenschap mag worden genoemd. Dat is een persoonlijke mening of ervaring uiteraard en velen zullen het er niet mee eens zijn. Maar welke methode je er als onderzoeker ook op los laat, het element interpretatie of het lezen tussen de regels om opgeschreven feiten in hun verband te kunnen plaatsen, verhindert een heldere, onbetwistbare conclusie over het verleden. Wetenschap werkt met theorie en bewijs, niet met interpretatie. En dan praten we hier over de geschreven geschiedenis. Nog moeilijker wordt het bij mondeling overgedragen historie. Probeer zelf maar eens objectief een gebeurtenis, al dan niet zelf meegemaakt aan anderen te beschrijven. En laat vervolgens tien mensen dat verhaal aan de volgende in het rijtje doorvertellen. Wat is er dan nog overgebleven van uw oorspronkelijke versie? Het heeft veel te maken met waarneming en beleving. Die is zelden objectief en vooral selectief. Iedereen heeft wel een instinct ontwikkeld om dit te herkennen en vast te stellen of verhalen aangedikt of compleet verzonnen zijn. Hier gaan we de vraag waar of niet waar toepassen op enkele verhalen die aan uw schrijver over zijn opa Jan Duivenvoorden Heeremenis verteld zijn. Een man die hij zelf niet gekend heeft en het daarom moet doen met de mondelinge overdracht om een idee van de man en zijn karakter te krijgen. Waar of niet waar? Oordeel zelf.
Opa Jan Heeremenis, meestal genoemd onder zijn bijnaam, is in 1956 overleden. In de 87 jaar van zijn leven maakte hij de grote veranderingen in Noordwijkerhout van nabij mee. Om een idee te geven, als jonge man hielp hij als drijver mee bij de jachtpartijen in de uitgestrekte binnenduinen van het dorp, waar zijn vader Jacob jachtopziener was en het gezin aan de Herenweg en op de Boekhorsterberg woonde. Terwijl aan het eind van zijn leven die binnenduinen grotendeels verdwenen waren. Van een dorp van 800 inwoners met koeien en konijnen naar 10.000 inwoners met tulpen en narcissen, opa beleefde dit alles van nabij mee. Het is het soort ingrijpende veranderingen dat na zijn leven nooit meer in vergelijkbare omvang plaatsvond. De herinnering aan dat lange leven vervaagde bij opa echter door dementie. En aangezien zijn zoon Gerard aan broers en zusters had moeten beloven opa te blijven verzorgen heeft de oude man tot drie dagen voor zijn dood bij zijn gezin ingewoond. Over die laatste levensjaren gaan de meest wilde verhalen. Dat opa sprak over het lekkere weertje buiten terwijl hij naar het behang staarde bijvoorbeeld. Of dat hij een gloeiend hete kachel met beide handen had opgepakt. Zijn vele ontsnappingen via het zijraam van het huis, wat was er waar en niet waar? Vader Gerard werd eens getipt dat zijn ontsnapte vader aan de Leidse vaart liep richting Lisse. Hij ging de oude man ophalen en vroeg: “Zo Heeremenis, waar ga je heen”. “Naar huis” had opa toen gezegd, waarna hij werd uitgenodigd in de auto plaats te nemen om de tegenovergestelde richting in te slaan.
Dit laatste verhaal heeft uw schrijver uit de mond van zijn vader opgetekend maar het meest interessante eraan zijn de versies die daar door andere mensen in de loop van vele jaren aan toegevoegd zijn. In gesprek met hen over opa Jan werd duidelijk dat hij een demente BN-er (bekende Noordwijkerhouter) geworden was en is hij ook door vele anderen opgehaald aan de Leidse Vaart. Dus: wat is er waar van die verhalen van anderen? We mogen die versies van hetzelfde fenomeen natuurlijk niet zomaar afschrijven. Het is immers goed mogelijk dat opa een driftige wandelaar was, die zijn conditie wilde verbeteren en na weer eens ontsnapt te zijn via het zijraam ook door anderen bij de Vaart is aangetroffen. Maar gezien het aantal versies dat uw schrijver uit de monden van derden heeft opgetekend lijkt hier toch ook sprake te zijn van mensen die het verhaal kenden en zichzelf tot onderdeel of hoofdpersoon van het verhaal hebben gebombardeerd. Dat bewijzen, tja dat is lastig.
Nog duidelijker wordt dit in het verhaal over het Friese paard. Hoewel de firma van vader en opa al in de dertiger jaren met vrachtauto’s rondreed werden deze in de Tweede Wereldoorlog in beslag genomen en werden zij weer aangewezen op de edele viervoeter om daarmee de karige oorlogsboterham te verdienen. Klein leed in vergelijking met het wereldgebeuren, maar niettemin persoonlijk diep ingrijpend in hun leven. Wanneer het Friese paard precies aangekocht is blijft onduidelijk, net zo min als de vraag of dit als een slechte aankoop werd beschouwd want het edele dier bleek onhandelbaar. Dat wil zeggen, voor iedereen behalve voor opa Jan. Het kleine mannetje, meer dan een kop kleiner dan zijn zoon Gerard bleek als een ware paardenfluisteraar de koppige Fries te begrijpen. Maar koppig of niet, het dier moest ook van de fluisteraar wel de kost verdienen dus werd het op zekere dag voor de kar gespannen. Bij het verlaten van de uitrit aan de Havenstraat schrok het dier echter heftig van een geluid. Hierop sloeg het op hol en raasde met geschrokken voerman richting de Steeg. Onhoudbaar was het dier dat bij de Steeg niettemin moest kiezen, links- of rechtsaf. Maar onze Fries besloot rechtdoor te gaan, sprong door een raam de huiskamer van de familie Mens binnen terwijl de kar tegen de gevel knalde met ontwrichting tot gevolg. Althans zo gaat het verhaal.
Als nieuwsgierig luisterend oor probeer je dan details bij vertellers van dit verhaal los te peuteren. Zoals beantwoording van de essentiële vraag hoe het hevig ontdane paard het huis van de familie Mens verlaten heeft. Was dit via de gang? En was het paard eigendom van opa of toch van oom Jaap, die herstel van de gevel zou hebben betaald, wat is er daar waar van? En wie was eigenlijk het familielid op de bok? Niemand wist dat aan uw kritische en nieuwsgierige schrijver te vertellen. Een neef die beweerde op de kar alles van dichtbij meegemaakt te hebben is mogelijk weer zo’n persoon die zichzelf als hoofdpersoon in het verhaal geplaatst heeft, want een inschatting van het jaar waarin dit alles plaatsvond leert dat hij nog een broekepoeperdje moet zijn geweest. Was hij er bij, dan had hij als broekie in ieder geval een opmerkelijk geheugen. Op zoek naar een betrouwbare bron zou je verwachten dat het paard in de gang interessant genoeg was voor de regionale of plaatselijke krant, maar helaas leverde een zoektocht niets op. Rest ons hier de tragische afloop te vertellen. De firma Heeremenis moet aan de keukentafel tot het inzicht en conclusie gekomen te zijn dat de Fries geen aanwinst was. Besloten werd het dier te verkopen. Een boer uit de Haarlemmermeer meende dat hij het paard wel kon managen. Bij de eerste poging het dier in te zetten op zijn bedrijf plaatste hij de Fries voor één van zijn landbouwwerktuigen, waarop dit edele dier opnieuw op hol sloeg en in de Ringvaart sprong. De Fries had geen zwemdiploma. Waar of niet waar?
Dan is er nog een derde verhaal over opa Jan dat de eerste twee in ongeloofwaardigheid ruim lijkt te overtreffen maar voor de geschiedschrijving van het hoogste belang is. Het geeft immers een indruk van de wijze waarop het dorp bestuurd werd. Daarvoor nemen we u als lezer mee naar het Rechthuis bij de Witte Kerk. In deze oude herberg en voormalig rechthuis bevinden zich op zekere dag die in het geheel niet zeker is omdat we de datum niet kennen twee van de drie hoofdpersonen uit dit verhaal. Allereerst is dat de oudoom van uw schrijver, Piet Duivenvoorden, een vrijgezelle marktkoopman op de steden Haarlem en Leiden, wonend aan de Dorpsstraat. Piet is daar met een neef, die we om reden van discretie en lijfsbehoud…. niet bij zijn echte bijnaam noemen, maar bij een alternatieve versie daarvan. We spreken hier over “Duinhuizer” Klaas de Nagel, waarvan de nazaten het anno 2026 om begrijpelijke redenen niet kunnen waarderen dat er zo over hun opa wordt gesproken. Wat echter niet betekent dat zij dit moeten omzetten in een vijandige houding tot dorpsgenoten, die pleiten voor de waarheid, de hele waarheid en niets dan de waarheid. In familieliefde is dit geval de uiting van enige bescheidenheid op zijn plaats. Klaas was hoe dan ook een plaag voor het gemeentebestuur, want de man kan zonder te overdrijven als de grootste crimineel van het dorp uit de tweede helft 19e en eerste helft 20e eeuw beschouwd worden. Zowel politie als dorpsbestuur wist niet goed wat men met de man aan moest. Dit is van belang om het vervolg van deze dorpslegende te kunnen begrijpen.
Oudoom Piet en zijn neef Klaas moeten op zeker moment ruzie hebben gekregen in het Rechthuis waarna dit op een handgemeen uitliep. Een toeschouwer zag in dat Piet, die uit de verhalen overkomt als een gemoedelijke man wel wat hulp kon gebruiken en spoedde zich naar de Havenstraat om daar opa Jan te waarschuwen. Deze kleine broer van de boomlange Piet moet in recordtijd naar het Rechthuis gelopen zijn maar zou en passant bij de Witte Kerk nog een stuk hout uit de heining hebben weten te trekken. In het Rechthuis heeft hij hiermee vervolgens zijn neef Klaas bewerkt. Helaas vertelt de mondelinge overdracht ons niet hoe deze bewerkingen zich vertaalden in verwondingen van de Nagel maar “feit” is dat de actie van opa Jan tot grote tevredenheid van een ieder in het dorp zou hebben geleid. Behalve uiteraard bij de Nageltjes. De tevredenheid was zelfs zo groot, dat kort na dit gevecht opa met zijn gezin verrast werd met een taart voor rekening van het gemeentehuis met daarop de legendarische tekst: “Je had hem dood moeten slaan”. Die uitspraak geeft een prima indruk van de verhoudingen in het dorp en de betrokkenheid van het gemeentebestuur bij het welzijn van haar burgers. Waar of niet waar? Oordeel zelf.
Jammer dat opa Jan alleen via dit soort verhalen voortleeft. Het is het soort informatie dat je met een korreltje zout moet nemen maar waarbij in dit geval een pot zout meer op zijn plaats lijkt. Dus: mocht u in uw gerespecteerde naïviteit meer over de geschiedenis van het dorp willen leren en daarvoor een stoel aan willen schuiven bij een gezelschap Noordwijkerhoutse verhalenvertellers volgt hier een welgemeend en oprecht advies van ondergetekende: “de helft van wat zij vertellen is verzonnen, de andere helft is niet waar!”. Niettemin, veel plezier.
November 2026. Jan Duivenvoorden.
